X
تبلیغات
ایمنی و بهداشت کار

ایمنی و بهداشت کار
لینک دوستان

عوامل شیمیایی زیان آور در محیط کار:

عوامل شیمیایی در محیط کار در بر گیرنده تمام مواد اولیه ، مواد خام ، مواد واسطه و فراورده­های اصلی ، که در صنعت به کار می­روند یا تولید می­شوند ، می­باشند. این موادکه به شکل گاز ، مایع و یا جامد هستند ، ممکن است طبیعی یا مصنوعی بوده و دارای منشاء گیاهی ، حیوانی و یا سنتتیک ( معدنی یا آلی ) باشند . هر یک از این مواد دارای خطرات و زیان­های مختص به خود است که در صورت تماس فرد با آن رخ می­نمایند . زیان حاصل از آنها به نوع راه ورود ، مقدار و طول زمان تماس بستگی دارد.

مایعات بسیاری در صنعت وجود دارند که کارگران با آنها سر و کار داشته و در تماس هستند . تعدادی از این مایعات خورنده و سوزاننده بوده و شامل برخی از اسیدهای معدنی و یا آلی ، قلیاها و تعداد دیگری از مواد شیمیایی مانند پرهیدرول( آب اکسیژنه ) و ... می­باشند . سایر مایعات صنعتی برحسب تقسیم بندی شیمیایی ممکن است دارای اسامی خاص ومعینی باشند مانند روغن­ها ، الکل­ها ، حلال­ها و ... مواد جامد نیز به گونه­های مختلف همانند توده ، کلوخه ، دانه ، پودر و یا گرد و غبار در صنعت تولید شده یا به کار می­روند . مهمترین شکل از مواد جامد که دارای اثرات فیزیولوژیک قابل توجه می­باشد ، گرد و غبار آنهاست ، زیرا هنگامی که گرد و غبار در هوا منتشر می­شود ، از راه استنشاق وارد بدن شده و اثرات خود را ( بسته به نوع ، مقدار، اندازه ذره و طول مدت تماس ) ظاهر می­سازد . گرد و غبار به عنوان یکی از آلاینده­های مهم هوای محیط کار شناخته می­شوند و گستره وسیعی از بیماری­ها و عوارض ناشی از کار را سبب می­شوند . از این رو در بهداشت حرفه­ای و سم شناسی صنعتی از اهمیتی ویژه برخوردارند.

آلاینده­های شیمیایی و تقسیم بندی آنها

کره زمین به وسیله اتمسفر گازی شکل که دارای ترکیب معینی است احاطه شده است . در این اتمسفر حدود 09/78 درصد نیتروژن ، 95/20 در صد اکسیژن ، 93/. در صد آرگون ، 03/0 در صد دی اکسید کربن و مقادیر ناچیزی نئون ، هلیوم ، کریپتون ، هیدروژن ، گزنون ، مواد رادیواکتیو ، اکسیدهای ازت و اوزون وجود داردکه ممکن است در هر محل با چنددر صدی بخار آب مخلوط شود. مقدار هر یک از این گازها که از حد معمول بیشترشود و یا هر ماده دیگری غیر از آنها که در اتمسفر وجود داشته باشد ، ماده آلوده کننده یا آلاینده دانسته می­شود. آلاینده­ها را می­توان برحسب حالت فیزیکی ، ترکیب شیمیایی و یا اثرات فیزیولوژیک آنها تقسیم بندی کرد.

تقسیم بندی آلاینده­ها بر اساس حالت فیزیکی

بر این اساس می­توان آلاینده­ها را به دو دسته گازها و بخارات و مواد معلق تقسیم کرد .

1.گازها و بخارات

 

M

به طور کلی ، گاز به ماده­ای گفته می­شود که در بالای درجه حرارت بحرانی خود قرار دارد و بخار به ماده­ای گفته می­شود که در حالت گازی در درجه حرارتی قرار دارد که آن درجه حرارت پایینتر از درجه حرارت بحرانی است و به همین دلیل با افزایش فشار می­توان آن را به مایع تبدیل کرد . به دیگر سخن ، گازها موادی هستند که در دمای 25 درجه سانتیگراد و فشار 1 اتمسفر حالت گازی داشته و بخار ، حالت گازی موادی است که درجه حرارت و فشار یاد شده به صورت مایع یا جامد می­باشد. تعداد گازها بسیار زیاد است . برخی در فرایندهای صنعتی به عنوان ماده اولیه مورد استفاده قرار می­گیرند و برخی دیگر به عنوان فراورده­های نهایی تولید می­شوند. بیشتر گازها دارای بوی نافذ بوده و حتی در مقادیر ناچیز ، پس از انتشار ، قابل تشخیص هستند . برخی از آنها دارای رنگ خاص بوده و در تراکم­های معین می­توان این رنگ را تشخیص داد . برای نمونه ، گاز کلر سبز و بوی آن نافذ و خفه کننده است . رنگ اکسید ازت زرد خرمایی و محرک و سرفه آور است . بخارات برم نیز قهوه­ای خرمایی و خفه کننده می­باشد . همچنین تعدادی از گازها دارای رنگ و بوی خاصی نیستند و یا به عبارت دیگر بی­رنگ و بی­بو می­باشند و از این رو ، وجود آنها به آسانی حس نمی­شود . این گازها در صورتی که خاصیت سمی داشته باشند بسیار خطرناک هستند . نمونه­هایی از این گونه گازها مونواکسیدکربن و دی اکسیدکربن می­باشند . افزون برداشتن خاص سمی ، برخی از گازها اشتعال پذیرند و ممکن است در اثر عدم تشخیص وجود آنها و برخورد شعله ، آتش سوزی­های بزرگ را ایجاد کنند و خسارات جانی و مالی زیادی به بار آورند .

 از این رو ، مسئله نشت گاز ، جستجو و تعیین

 مقدار آنها در صنعت اهمیتی ویژه دارد.                       

2.مواد معلق

انتشار و پراکندگی ذرات ذره­بینی جامد و یا مایع در یک فاز گازی خاص و یا در هول آئروسول نامیده می­شود . به این ترتیب ، مواد معلق شامل تمام ذرات گوناگونی است که در فضای محیط زیست یا محیط کار آئروسول موجود باشند . بر این اساس ، مواد معلق در برگیرنده گرد و غبار ، مه ، دود ، دمه ، مه­دود و افشانه ( اسپری ) خواهد بود . در مقابل آئروسول ، اصطلاح هیدروسول قرار دارد که به سیستم­های پراکنده در آب گرفته می­شود. سوسپانسیون و امولسیون گونه­هایی از هیدروسل هستند .

الف- گرد و غبار : گرد و غبار در اثر جدا شدن و شکستن مواد جامد و تبدیل آنها به ذرات کوچک تشکیل می­شود و معمولاً در هوا برای مدتی شناور و معلق می­ماند . اعمال مکانیکی مانند خردکردن ، اره کردن ، شکستن ، مته کردن ، ساییدن ، منفجرکردن و غیره ... باعث تولید گرد و غبار می­شوند . این ذرات ممکن است بسیار ریز بوده و از ذرات قابل دیدن با چشم تا ذره­بینی و فراذره­بینی تغییر کنند . انتشار و پراکندگی ذرات گرد و غبار در محیط می­تواند بر روی افرادی که با آن تماس می­یابند اثر نامطلوب به جا گذاشته و عوارض و بیماری­های گوناگونی ایجاد کند عوارض و بیماری­های حاصله ، به جنس گرد و غبار ، اندازه ذرات ، طول مدت استنشاق و حساسیت فردی بستگی دارد .

ب- مه : مه عبارت است از آئروسل­های قابل دیدن که به صورت ذرات و قطرات ریز مایع در هوا تولید می­شوند . مه در اثر تراکم بخار آب در شرایط فیزیکی خاص از نظر دما و فشار ایجاد می­گردد. برخی از آلاینده­ها در صنعت به شکل مه در هوا منتشر می­شوند. برای نمونه ، در عملیات آبکاری کروم ، بخارات اسیدکرومیک به صورت میست ( مه ) اسید در آمده و هوای محیط کار را آلوده می­سازد .

ج- دود : دود در اثر سوختن مواد آلی مانند چوب ، روغن ، چربی ، بافت­های حیوانی ، لاستیک و ... تولید می­شود و عبارت است از ذراتی که در اثر سوختن ناقص دارای مقدار زیادی کربن هستند .

د- دمه : دمه یا دود فلزی عبارت است از ذرات فلزی جامد که از سطح فلز مذاب خارج شده و در هوا منتشر می­شوند . تشکیل دود فلزی معمولاً با انجام یک واکنش شیمیایی مانند اکسیداسیون همراه است . ذرات دود فلزی بسیار کوچک­اند و اندازه آنها معمولاً کمتر از یک میکرون (2/0 تا3/0 میکرون ) می­باشد به همین دلیل ، دودهای فلزی پس از استنشاق می­توانند به سادگی به قسمت­های پایینی ششها ( حبابچه­های ششی ) رسیده و سپس همانند گازهای تنفسی به داخل جریان خون سرازیر گردیده و عوارض شدید را ایجاد کنند . دودهای فلزی در اثر ذوب فلزاتی مانند سرب ، کادمیوم ، روی ، آهن و ... تولید می­شوند و خطرهای آنها برای کارگرانی که در این صنایع کار می­کنند بسیار زیاد است .

ح- مه­دود : مه دود یا اسماگ اصطلاحی است که از دو واژه مه و دود (فوگ و اسموک) برگرفته شده و به آلودگی­های وسیع اتمسفری ناشی از آلاینده­های صنعتی و منبع طبیعی اطلاق می­شود. آلودگی هوا در شهرهای بزرگ اغلب از نوع مه­دود است .

ج- افشانه : به کار بردن آئروسولها ، سوسپانسیون­ها و یا امولسیون­ها تحت فشار و به صورت پاشیدنی به نام افشانه شناخته می­شود . در برخی صنایع ، به ویژه در صنعت خودروسازی ، رنگ­ آمیزی بدنه خودرو به روش افشانه انجام می­گیرد و ماده رنگی به شکل ذرات بسیار ریز بر روی سطح پاشیده می­شود. همچنین در کشاورزی و بهداشت ، مواد آفت­کش و حشره­کش­ها به وسیله تلمبه سم­پاش به صورت افشانه به مصرف می­رسد.

چ-امولسیون : امولسیون عبارت است از تعلیق ذرات ریز مایع در یک مایع دیگر که به کمک مواد امولسیون­ساز انجام می­پذیرد .

تقسیم بندی آلاینده­ها بر پایه ترکیب شیمیایی

 تقسیم بندی آلاینده­ها بر این پایه معمولاً بر اساس چگونگی ترکیب شیمیایی انجام می­گیرد . آلاینده­ها در سم­شناسی صنعتی بر این پایه تقسیم بندی می­شوند .

تقسیم بندی آلاینده­ها بر پایه اثرهای فیزیولوژیک

به طور کلی ، تقسیم بندی آلاینده­ها بر این پایه نمی­تواند رضایت بخش باشد ، زیرا در مورد گازها و بخارات نوع اثر فیزیولوژیک به تراکم ماده بستگی خواهد داشت ، مثلاً یک گاز یا بخار در یک تراکم مشخص ممکن است دارای خاصیت بیهوشی آور باشد ، در حالی که همان ماده در تراکم کمتر فاقد اثر بیهوشی آور بوده و بر دستگاه خونساز اثرگذارد.اگر چه قرار دادن یک ماده خاص در یک دسته ویژه و جداگانه به طور درست امکان­پذیر نیست ، اما می­توان تقسیم بندی آلاینده­ها را بر پایه اثرهای فیزیولوژیک به صورت زیر خلاصه کرد.

1-مواد التهاب آور و محرک :مواد محرک دارای اثر سوزاننده و تاول آور بوده و سطح مخاط مرطوب را متورم می­کنند . در مورد اثرات سوء ناشی از این مواد گفتنی است که عامل غلظت دارای اهمیتی بیشتر نسبت به عامل زمان و طول مدت تماس می­باشد . برخی مواد محرک قسمت دستگاه تنفسی را بیشتر تحت تأثیر قرار داده و آسیب می­زنند . از جمله این نوع مواد می­توان به آلائیدها ، گرد و غبار قلیایی ، آمونیاک ، اسیدکرومیک ، اسید فلوئوریدیک ، گازهای سولفور و سولفوریک اشاره کرد. تعدادی از مواد محرک ، هم قسمت بالایی و هم بافت شش را تحت تأثیر قرار می­دهند مانند فلوئور ، کلر ، برم ، ید و اکسیدهای کلر . برخی مواد ، محرک قسمت­های پایینی دستگاه تنفس و حبابچه­های ششی هستند مانند : دی اکسیدازت ، ازت و فسژن ، تماس شدید با محرک­های ریوی حتی می­تواند به مرگ حاصل از خفگی منجر شود.

N

2-مواد خفگی آور : مواد خفگی آور اثر خود را به علت اختلالی که در اکسیداسیون بافت­ها ایجاد می­کنند ، ظاهر می­سازند . این دسته از مواد به دو گروه خفگی آور ساده و مواد خفگی آور شیمیایی تقسیم می­شوند . مواد خفگی آور ساده ، گازهایی هستند که باعث پایین آمدن فشار نسبی لازم جهت اشباع خون از اکسیژن خواهند شد . از جمله این مواد می­توان به دی اکسیدکربن ، هیدروژن ، متان ، اتان ، نیتروژن ، هلیوم و اکسید ازت اشاره کرد . از سوی دیگر ، مواد خفگی آور شیمیایی به علت داشتن اثر شیمیایی ، عمل حمل اکسیژن به وسیله خون از ششها را مختل کرده و یا اکسیداسیون بافت­ها را ( هر چند که خون دارای اکسیژن کافی باشد ) به هم می­زند . منوکسیدکربن که با هموگلوبین ترکیب می­شود ، سیانوژن ، اسید سیانیدریک و نیتریلها که از اکسیداسیون بافت­ها به وسیله کاتالیستهای سلولی جلوگیری می­کنند ، از جمله این مواد هستند. همچنین آنیلین ، متیل آلانین و نیتروبنزن تولید مت هموگلوبین کرده فشار خون را پایین می­آورد و باعث اختلال تنفس می­شود.                  

3-مواد بیهوشی آور مخدر: این دسته از مواد اثر خود را به عنوان مواد بیهوشی آور ساده بدون ایجاد عوارض شدید سیستمیک ظاهر می­کنند و تعدادی از آنها دارای اثر رخوت آور بر روی سلسله اعصاب مرکزی می­باشند. در زیر برخی از این مواد به ترتیب و برحسب زیاد شدن خاصیت بیهوشی آورشان معرفی شده­اند  : هیدروکربن­های استیلنی ، هیدروکربن­های اتیلنی و استرها .

4- سموم سیستمیک : موادی که باعث آسیب برخی از اندام­های داخلی می­شوند مانند بیشتر هیدروکربن­های هالوژنه موادی که باعث آسیب دستگاه خونساز می­شوند مانند بنزن ، فنولها ، تولوئن ، گزیلن و نفتالین -  سمومی که باعث آسیب عصبی می­شوند از قبیل متانول و تیوتن فلزات سمی مانند سرب ، جیوه ، کادمیوم ، منگنز ، بریلیوم ، آنتی موان و ...- مواد معدنی غیر فلزی سمی مانند آرسینیک ، فسفر ، گوگرد .

5- سایر مواد معلق غیر از سموم سیستمیک : گرد و غبارهای سمی که ایجاد فیبروز ششی می­کنند ، مانند سیلیس و آزبست گرد و غبارهای بی اثر مانند کربن و سیمان گرد و غبارهای آلی که حساسیت ایجاد می­کنند مانند گرده گیاهان ، چوب و ...- مواد محرک مانند اسیدها ، قلیاها ، کرومات­ها و فلوئورها باکتری­ها و سایر موجودات ذره­بینی

 

[ پنجشنبه ششم اردیبهشت 1386 ] [ 15:43 ] [ م . نورانی ]

.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

با عرض سلام .اینجانب م.نورانی کارشناس ارشد بهداشت حرفه ای هستم. امیدوارم با همکاری یکدیگر بتوانیم قدمی چند در راه آبادانی وطنمان ایران برداریم.در اینجا لازم می دانم از زحمات تمامی استادان عزیزی که در طول دوران تحصیل مرا یاری نموده اند، تشکر کرده و آرزوی توفیق روزافزون برای آن بزرگواران داشته باشم.
workandworker@yahoo.com
موضوعات وب
امکانات وب
بک لینک فا